สถาบันเศรษฐกิจไทยในมุมมองจริง: บทเรียนจากหนังดัง ’The Cider House Rules’ ที่นักการเงินต้องอ่าน

สถาบันเศรษฐกิจไทยกำลังเล่นเกมเดิมๆ ในสนามที่เปลี่ยนไป—กฎเกณฑ์แบบ ’The Cider House Rules’ อาจเป็นคำตอบที่หลายคนมองข้าม

เมื่อการเงินดั้งเดิมชนกับนวัตกรรม: ระบบธนาคารไทยยังติดกับดักกรอบคิดศตวรรษที่ 20 ในขณะที่ DeFi ทะยานถึง ATH

นักวิเคราะห์ซัดแซะ: ’ถ้ากฎหมายทางการเงินไทยพัฒนาเร็วเท่าค่าธรรมเนียมธนาคาร คงไม่มีใครต้องใช้บริการพวกเขาแล้ว’

คนไทยต้องการ ‘ระบบเศรษฐกิจที่ให้โอกาสอย่างทั่วถึง’

แล้วคนไทยต้องการระบบเศรษฐกิจแบบไหน? Dreamthailand.org สำรวจความเห็นของประชาชนจากทั่วประเทศไทยจำนวน 1,880 คนในปี 2020 และ 2,891 คนในปี 2021 (เก็บข้อมูลถึงวันที่ 14 พฤษภาคม) ภายใต้หัวข้อที่ว่า ‘คนไทยฝันเห็นประเทศไทยเป็นแบบไหนหลังวิกฤตโควิด-19’ โดยในปี 2021 มีผู้ตอบแบบสอบถามจากหลายกลุ่มอาชีพ แบ่งเป็นข้าราชการราว 30% นักศึกษาราว 30% ลูกจ้างเอกชนราว 20% และเจ้าของกิจการและฟรีแลนซ์ราว 15% ที่เหลือคือผู้ว่างงานและเกษียณอายุ

ผลการสำรวจมีประเด็นที่น่าสนใจ 4 ประการ

ประการแรก คนไทยอยากเห็นความเปลี่ยนแปลงของประเทศในด้านเศรษฐกิจมากที่สุด โดยคิดเป็น 51% ของผู้ตอบแบบสอบถามทั้งหมดในปี 2021 เพิ่มขึ้นมากจาก 28% ในปี 2020 โดยเจ้าของกิจการและฟรีแลนซ์ที่อยากเห็นความเปลี่ยนแปลงทางด้านเศรษฐกิจมากที่สุดมีสัดส่วนราว 60% ขณะที่ข้าราชการและนักศึกษามีสัดส่วนประมาณ 30%

ประการที่สอง มีผู้ตอบแบบสำรวจกว่า 71% ในปี 2021 ให้คะแนนเศรษฐกิจไทยเท่ากับหรือต่ำกว่า 5 จากคะแนนเต็ม 10 คะแนน โดยแต่ละกลุ่มอาชีพให้คะแนนเฉลี่ยใกล้เคียงกันที่ประมาณ 4-5 คะแนน

ประการที่สาม ผู้ตอบแบบสอบถามต้องการเห็นการกระจายโอกาสทางเศรษฐกิจและการมีส่วนร่วมของภาคประชาชนในกิจกรรมทางเศรษฐกิจ สังคมและการเมือง โดยคำว่า ‘กระจาย’ ติด 1 ใน 5 คำที่ถูกพูดถึงบ่อยในแบบสำรวจ (รองจาก ‘ค่า’ ‘รัฐบาล’ ‘กระตุ้น’ และ ‘ฟื้นฟู’) โดยผู้ตอบแบบสำรวจส่วนใหญ่พูดถึง ‘การกระจายรายได้’ ’การกระจายความช่วยเหลือ’ และ ‘การกระจายโอกาส’ โดยตัวอย่างความเห็นของผู้ตอบแบบสอบถามมีดังนี้

“กระจายความช่วยเหลือให้เท่ากันทุกกลุ่ม

กระจายรายได้สู่คนยากจนให้มากขึ้น ที่ไม่ใช่แค่การแจกเงินอย่างเดียว

กระจายรายได้ให้ทั่วถึงมีค่าครองชีพที่ดีขึ้นเงินเดือนสูงขึ้นไม่ว่าจะเป็นอาชีพอะไรก็ตาม

กระจายรายได้อย่างแบบสร้างสรรค์ ไม่ใช่แจกเงินอย่างเดียว

กระจายงบประมาณ กระตุ้นเศรษฐกิจฐานราก

มีนโยบายหรือมาตรการณ์ช่วยเหลือเยียวยาประชาชนอย่างเป็นระบบ ในมิติสวัสดิการของรัฐมากกว่าการสงเคราะห์อย่างที่ทำตอนนี้

กระจายประโยชน์อย่างทั่วถึง โดยเฉพาะคนยากจน รากหญ้า ที่ไม่สามารถเข้าถึงเทคโนโลยีได้ทุกคน

อยากเห็นการกระจายรายได้ทั่วถึงประชาชนทุกภาคส่วน และค่าครองชีพเหมาะสมกับฐานะของประชาชน

อยากให้คนเข้าถึงโอกาสทางเศรษฐกิจมากขึ้น เพราะโควิดทำให้เห็นว่าผู้มีรายได้น้อยมีความเปราะบางสูงและเสี่ยงตกลงสู่ความยากจน”

ประการที่สี่ เมื่อถามถึงกติกาของสังคมไทย มีผู้ตอบแบบสอบถามจำนวนมากที่ต้องการกติกาที่เท่าเทียมและเป็นกลาง จูงใจให้ภาครัฐและเอกชนประกอบการอย่างชอบธรรมและรับผิดชอบต่อสังคม ขณะเดียวกันผู้ตอบแบบสอบถามยังฝันเห็น ‘ความไว้เนื้อเชื่อใจและความเข้าอกเข้าใจกัน’ ระหว่างคนในสังคมไทยอีกด้วย

จะเห็นว่าคนไทยให้ความสำคัญกับการเติบโตอย่างทั่วถึงไม่น้อยไปกว่าการเติบโตในอัตราที่เหมาะสมและการเติบโตอย่างมีเสถียรภาพ นอกจากนี้ ความเห็นของผู้ตอบแบบสำรวจในรูปที่ 22.1 ยังชี้ให้เราเห็นว่าคนไทยต้องการให้แก้ปัญหาที่ต้นเหตุ อาทิ การสนับสนุนการเติบโตจากฐานรากและการออกแบบระบบสวัสดิการที่ครอบคลุมและยั่งยืน มากกว่าการแก้ปัญหาที่ปลายเหตุ

การปรับปรุงโครงสร้างเชิงสถาบันทางเศรษฐกิจอย่างมีส่วนร่วม

การปรับโครงสร้างเชิงสถาบันทางเศรษฐกิจคือการปรับกรอบกติกาที่กำกับแรงจูงใจและเงื่อนไขในการดำเนินกิจกรรมทางเศรษฐกิจ กรอบกติกาเหล่านี้ปรากฎอยู่ในรูปแบบของ ‘กฎหมาย’ ที่กำหนดบทบาทและอำนาจของผู้ดำเนินนโยบายทางเศรษฐกิจ ซึ่งจะมีนัยต่อการออกแบบนโยบายและผลลัพธ์ต่อดำเนินกิจกรรมทางเศรษฐกิจของประชาชนต่อไปตามลำดับ

การปฏิรูปโครงสร้างเชิงสถาบันทางเศรษฐกิจควรอยู่บนพื้นฐานของความต้องการของประชาชนและบริบทของระบบเศรษฐกิจ นั่นคือต้องปฏิรูปอย่างมีส่วนร่วม ก่อให้เกิดการกระจายผลประโยชน์และต้นทุนจากการปฏิรูประหว่างสมาชิกในระบบเศรษฐกิจอย่างเหมาะสม โดยภาครัฐจะมีบทบาทหลักในออกแบบกลไกและประสานความต้องการของสมาชิกในระบบเศรษฐกิจ

สมาชิกของระบบเศรษฐกิจสามารถแบ่งออกเป็นสองกลุ่มใหญ่ คือ ประชาชนทั่วไปและกลุ่มคนที่มีอำนาจทางเศรษฐกิจสูง อาทิ กลุ่มธุรกิจขนาดใหญ่ การปฏิรูปโครงสร้างเชิงสถาบันทางเศรษฐกิจจะประสบความสำเร็จได้ก็ต่อเมื่อประชาชนทั่วไปและกลุ่มคนที่มีอำนาจทางเศรษฐกิจก้าวไปด้วยกัน ทั้งสองกลุ่มมีส่วนร่วมในการกำหนดทิศทางการปฏิรูป และสามารถแบ่งผลประโยชน์และต้นทุนจากการปฏิรูปอย่างสมดุล

จากบริบททางเศรษฐกิจและสังคมไทยในปัจจุบัน ทั้งสองกลุ่มอาจยังไม่ได้มีส่วนร่วมกับการออกแบบโครงสร้างเชิงสถาบันทางเศรษฐกิจมากพอ หรือผ่านวิธีการที่ไม่มีประสิทธิภาพพอ ประชาชนทั่วไปมีส่วนร่วม ‘โดยอ้อม’ กับการร่างกฎหมายผ่านตัวแทนในสภานิติบัญญัติ แต่ประชาชนกับตัวแทนอาจมีชุดข้อมูลที่แตกต่างกัน ขณะเดียวกัน ตัวแทนก็อาจมีแรงจูงใจในการร่างกฎหมายเพื่อบรรลุวัตถุประสงค์อื่นนอกเหนือจากความต้องการของประชาชน

สำหรับกลุ่มคนที่มีอำนาจทางเศรษฐกิจเอง ระบบเศรษฐกิจไทยก็ไม่ได้มี ‘กลไกที่เป็นทางการ’ ให้พวกเขามีส่วนร่วมกับการออกแบบโครงสร้างเชิงสถาบันทางเศรษฐกิจ กลุ่มคนที่มีอำนาจทางเศรษฐกิจจำเป็นต้องอาศัย ‘กลไกที่ไม่เป็นทางการ’ อาทิ การสร้างความสัมพันธ์กับเจ้าหน้าที่ภาครัฐ เพื่อสื่อสารถึงความต้องการของตน การอาศัยกลไกที่ไม่เป็นทางการทำให้เกิดความไม่สมมาตรของข้อมูลข่าวสารระหว่างประชาชนและกลุ่มคนที่มีอำนาจทางเศรษฐกิจ การประสานผลประโยชน์ระหว่างสมาชิกทั้งสองกลุ่มจึงทำได้ยาก

นอกจากนี้ กลุ่มคนที่มีอำนาจทางเศรษฐกิจเองก็ต้องเผชิญกับต้นทุนที่ไม่จำเป็นจากการสร้างความสัมพันธ์ และจากความไม่แน่นอนที่เกิดขึ้นเพราะไม่มีกลไกที่เป็นทางการที่ปกป้องผลประโยชน์ของพวกเขาอย่างเหมาะสม

สร้าง ‘กลไกทางการ’ ให้สมาชิกมีส่วนร่วมในการออกแบบโครงสร้างเชิงสถาบันทางเศรษฐกิจโดยตรง

การออกแบบโครงสร้างเชิงสถาบันทางเศรษฐกิจอย่างมีส่วนร่วมต้องอาศัย ‘กลไกที่จัดตั้งไว้อย่างเป็นทางการ’ เพื่อให้ประชาชนแสดงความต้องการเกี่ยวกับโครงสร้างเชิงสถาบันทางเศรษฐกิจ และแสดงความเห็นเกี่ยวกับกฎหมายทางเศรษฐกิจอย่างทั่วถึงและเปิดเผย โดยไม่ต้องอาศัยกลไกนอกระบบซึ่งมีต้นทุนสูงกว่า

ในปัจจุบัน การทำนโยบายสาธารณะในโลกเปลี่ยนรูปแบบมาเป็น ‘กลไกทางตรง’ มากขึ้น จากเดิมที่อาศัยกลไกทางอ้อมผ่านตัวแทน อาทิ การร่างกฎหมายทางเศรษฐกิจ หรือการขอความคิดเห็นเชิงนโยบายจากประชาชนผ่านแพลตฟอร์มการดำเนินนโยบายสาธารณะ “เดซิดิม” แนวคิดการทำนโยบายทางตรงสามารถพัฒนาไปสู่การออกแบบโครงสร้างเชิงสถาบันทางเศรษฐกิจ

ซึ่งเริ่มมีการศึกษาทดลองในหลายประเทศ เช่น การร่างกฎหมายแบบ Crowdsourcing ในประเทศไอซ์แลนด์ ซึ่งนำเทคโนโลยีสารสนเทศและแพลตฟอร์มดิจิทัลมาใช้ในการรับฟังข้อเสนอเชิงนโยบายและความคิดเห็นของประชาชน เป็นต้น แม้กระบวนการดังกล่าวเป็นเรื่องใหม่ แต่ก็มีศักยภาพสูงที่จะกลายไปเป็นกลไกในการออกแบบโครงสร้างเชิงสถาบันทางเศรษฐกิจอย่างมีส่วนร่วมในอนาคต

ตั้งคำถามกับกติกาเดิม หาคำตอบในกติกาใหม่

“It´s natural to want someone you love to do what you want, or what you think would be good for them, but you have to let everything happen to them. You can’t interfere with people you love any more than you’re supposed to interfere with people you don’t even know. And that’s hard, …, because you often feel like interfering — you want to be the one who makes the plans.”

Wally Worthington, ตัวละครจาก The Cider House Rules

ในการปฏิรูปโครงสร้างของสถาบันทางเศรษฐกิจอย่างมีส่วนร่วม เราจำเป็นต้องย้อนกลับไปตั้งคำถามถึงโครงสร้างของสถาบันทางเศรษฐกิจไทยที่เรามีอยู่ ทำความเข้าใจถึงที่มาและเหตุผลของกฎหมาย และพิจารณาถึงความเป็นไปได้ในการปรับแก้อย่างมีส่วนร่วมเพื่อให้กติกาสอดคล้องกับความต้องการและบริบทของเศรษฐกิจไทยในปัจจุบัน บางครั้งเราต้องกล้าที่จะก้าวข้ามโครงสร้างเศรษฐกิจเดิม เพื่อระบบเศรษฐกิจใหม่ที่ดีกว่า

นอกจากนี้ ในการปฏิรูปโครงสร้างสถาบันทางเศรษฐกิจอย่างมีส่วนร่วม ภาครัฐยังต้องพึงตระหนักว่าเราทุกคน ทุกหน่วยเศรษฐกิจต่าง ‘ร่วมกันเป็นเจ้าของ’ ระบบเศรษฐกิจ ดังนั้น เราต้องกล้าที่จะไว้ใจกันมากขึ้น โดยตั้งอยู่บนพื้นฐานความเชื่อที่ว่าทุกภาคส่วนล้วนมีความเข้าใจถึงบริบทของเศรษฐกิจไทย

ในบางครั้ง แต่ละภาคส่วนอาจมีความเข้าใจหรือมุมมองต่อเศรษฐกิจที่แตกต่างกัน บทบาทของภาครัฐคือการสร้างกลไกให้เกิดการแลกเปลี่ยนข้อมูลข่าวสารและประสานผลประโยชน์ระหว่างกัน ควบคู่ไปกับการให้ความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับระบบเศรษฐกิจและสังคมอย่างถูกต้องและทั่วถึง เพื่อให้ประชาชนมีสิทธิและเสรีภาพในการกำหนดอนาคตของตนเอง

หมายเหตุ: บทความนี้เผยแพร่ครั้งแรกเมื่อเดือนพฤศจิกายน 2021

อ่านข่าวต้นฉบับ: สถาบันทางเศรษฐกิจกับบริบทจริงของไทย: บทเรียนจาก The Cider House Rules